Szanowni Koledzy,
dwa słowa o przemocy: Tadziu, popraw się, bo... I innym powiedz. Pierwszy list napisałem
m.in. z powodu durnej daty, a Ty sam piszesz: “08 maj”. Ósmy dzień, psia jego mać, mie-
siąca maja! Ósmy maja! 08 maja! Oczywiście “maj” na honorowym miejscu Darkowej stro- ny niepotrzebnie jest pisany dużą literą. Co innego “1 Maja” i “3 Maja”, gdzie “Maj” jest na-
zwą święta. Nikt się nie musi na mnie wściekać ani się wstydzić: mój drugi wyuczony za- wód i życiowa pasja – to językoznawstwo; od trzydziestu sześciu lat bardziej polskie niż ruskie. A błędy też mi się trafiają – wprawdzie tylko parę razy na dzień, ale zawsze. Napi- sałem: “Co rusz bym coś naprawiał. Nie powiem, sknocić też potrafię – dosyć wszechstro-
nny jestem”. O błędy w tekstach mniej chodzi, bo się tak w oczy nie rzucają, ale data jest
przecież na eksponowanym miejscu. Wchodzi ktoś – ho!ho! - na elitarną stronę, a tu, pa- nie: 08 maj! Ósmy maj, czyli ósmy z kolei miesiąc maj – więc ósmy rok, a dla Polaków błogi raj, bo maj jest jeden w roku, a łykendów nie zliczy. Teraz o przemocy poza szkołą.
Wojny, skrótowo mówiąc, z miastem zaczęły się chyba odkąd najstarsi koledzy przyszli w
mundurach na świat. Mundur wyróżniał i to starczyło. 14 – 20 lat to burza hormonów. Kiedy chłopaczek nie ma świadomego swej roli ojca, który jest najpierwszym nauczycie- lem i wzorcem, z burzy hormonów powstaje bomba z przyspieszonym zapłonem. Agresja u zwierząt - mówią biolodzy: “W człowieku jest całe zwierzę, w zwierzęciu – niecały czło- wiek” - jest instynktem, więc jest wrodzona – nie można jej mieć lub nie mieć: każdy ma niezależnie od woli. Od woli natomiast, czyli od poziomu nabytej kultury, zależy wysokość progu wyzwalania się agresji. U krzwdzonych dzieciaków, zapuszczonych, osamotnionych może być on bardzo niski – łatwo o wybuch. U obdarzonych rodzicielską miłością, śmiało kroczących po świecie, niezakompleksionych może być bardzo wysoki – daj boże Rongo wszystkim. Jeden leje w mordę, bo mu się ona nie podoba, drugi prędzej da się pobić, niż podniesie rękę na człowieka – kultura z reguły przegrywa. Choć nawet zając skoczy z zębami na wilka, jak mu się cierpliwość skończy. Ja dwa razy w życiu przegrałem, ale nie dlatego, że wysoka kultura, lecz na odwrót - z powodu nawalony jak stodoła. W 77, jak jeździłem na bizonie, przemodelował mi gębę w okolicy “Pod kotwicą” młodszy kolega ze szkoły. Później spotkałem w knajpie drugiego, co z nim był i próbował mnie – pamiętam przez mgłę – bronić. Powiedział mi, że ten bitny wziął mnie za ruskiego oficera z pobliskiej jednostki i lał, jak kiedyś Średnicki, za całą Polskę. Cholera wie, może coś bełkotałem po rusku. Nie mam do chłopaka pretensji, ale fakt, że mnie załoga nie poznała, jak wróciłem, a oni grali w karty. Ja zresztą siebie też nie mogłem poznać – dopiero po kurzajce na lewym palcu poznałem.
Z oczywistych powodów – przez mundury byliśmy mniej anonimowi i ogromna większość
nie była z Wrocławia, może były i wyższej rangi motywacje – nasi uczniowie nie byli agre- sorami. W moich czasach najbardziej atakowali naszych chłopcy z okolic kina “Polonia”.
Z jednym z nich – młodszym ode mnie – który najpierw wojował z naszymi, potem sam
skończył TŻŚ – poznałem się w Szczecinie, nawet mnie przenocował na beemce – był mechanikiem. Zdaje się, Jasiu Galiński z mojej klasy – miał serce do przezwisk – nazwał
ten rejon “paszczą lwa”. Był twórcą. Chyba jego autorstwa są też “Szprycha” i “Hiena”.
Niewyszukane przezwiska, ale mnie nazwał “Pelasią” - to, kurde, wyszukane? Przypisał-
bym mu również “Inczuczunę”, choć głowy nie dam.
Waldek pisał, że po pojedynku stał się w okolicy nietykalny. W moim czasie legendą był
starszy o dwie klasy Józio Klim – dżudoka i karateka. O takim karate jak dziś nie mieliśmy
pojęcia, ale ściany internatu poobijane kantem dłoni i pochylone w różne strony, to Józia robota. Jak zobaczyłem jego nieprawdopodobnie uśmiechniętą twarz na zdjęciu ze zjazdu, to w moim pokoju od północy z widokiem na morze (siedem kilometrów w prostej linii) od razu pojaśniało. A legenda o Józiu była taka: chodzi pod “Polonię” sam - nieduży przecież – i rozkłada piętnastu.
Bywało niewesoło. Marian Szwarc, jak wyszedł z marwoja i zaczął lekcje locji i nawigacji,
mówił nam, że najagresywniejsi z tego przeklętego rejonu (w jego szkolnych czasach) od-
siadują wyroki lub właśnie wychodzą. Pamiętam biednego Wacka Kożelucha, którego do-
padli na wałach, tak że długo leżał w szpitalu, a potem jeszcze dłużej chodził z odrutowa-
ną szczęką. Zdarzyła się nasza nie byle jaka akcja, o której wspomniał Tadzio Wydrych:
cały internat, gdzieś 500 sztuk, poszedł pod wodzą majora Wawrzyniaka w rejon “Polonii”.
Albo jesień-zima 1961/62, albo jesień/zima 1962/63. Kilkunastu nas mechaników i nawiga-
torów z najstarszych klas poszło na wabia. Nic się specjalnego nie działo, tylko paru kole-
dzy pogonili spać. Dopiero koło “Pinokia” ruszyła na nas bardziej zorganizowana grupa.
Też nic się nie działo, jeśli nie liczyć tego, że wialiśmy przed gradem kamieni i krzyczeliś- my: “Pasy! Ściągać pasy!” Zapamiętałem australijski widok: Czesiu Zobek z nawigacji sa-
dzi takie susy, że kangur by pozazdrościł. Za budynkami, które były i może jeszcze są
przewężką na tej ulicy (nazwy, cholera, nie pamiętam) objawiło się coś wzruszającego:
ogromny tłum w drelichach z majorem Wawrzyniakiem na czele. Nasi pościgowcy wyparo-
wali jakby ich w ogóle nie było. Wróciliśmy do bazy z poczuciem czegoś niespełnionego
(ja osobiście niekoniecznie, bo takich zamiłowań nigdy nie miałem), ale na to, by kogoś czapkami dla nauki nakryć, bym chętnie poszedł.
Była też inna akcja, o której w czasie jej trwania nie wiedział nikt, prócz piątych klas i pana
Trzęsickiego – wychowawcy (szedł z nami) . Uczestniczyło nas w niej około dwudziestu.
Poszło o to, że obywatele z “paszczy lwa” dopadli naszego chłopaka chyba z pierwszej
klasy, zabrali legitymację i kazali przyjść po odbiór z kasą. Nie pamiętam, kogo on w inter-
nacie poiformował, kto podjął decyzję, pamiętam tylko cichą wiadomość: idziemy. W cywi-
lach jako cichociemni. Chłopak pójdzie w mundurze na umówione z agresorami miejsce,
a my będziemy udawać przechodniów i dup...tupniemy szantażystów na gorącym. Posz- liśmy, spacerujemy pojedyńczo, podwójnie, potrójnie po Nowowiejskiej (?) we wzrokowym
kontakcie. Byłem nierozłączny z Waldkiem Bogaczem, a on – ze mną. Nie ma się co chwalić – byliśmy, plus Rysiu Kustanowicz, najsilniejsi w szkole. Owszem, Tadziu, mogłeś
Waldka położyć na rękę, ale nie na cztery czy pięć, czy, dajmy na to – na ogon. Zginacze przedramienia akurat się przy ciężarach tak bardzo nie angażują, chyba że ktoś specjalnie
nad nimi pracuje. Jak rybaczyłem, stałem przeważnie przy sterze – koledzy mieli słabsze wyczucie pojazdu. Kiedy chciałem im ulżyć – wyciągałem dwie siatki z piętnastu, dajmy na
to, metrów głębokości i wysiadałem. Ci stachanowcy wyciągali po sześćdziesiąt, osiem- dziesiąt – calutki boży dzień, dodaj wiatr, zimową temperaturę, fale, i wytrzymywali. Ale już
w boksie, przy piwie, żaden mnie nigdy nie położył na rękę, choć czasem byli bardzo blis- ko. A jak już chodzi o płyty jombo, rury – to szkoda gadać. Tak więc spacerujemy z Wal-dziem, a ja se myślę, co będę robił, jak trzeba będzie lać. Umieć to może trochę umiem,
bo z przyjacielem w podstawówce skądś wytrzasnęliśmy stare bokserskie rękawice i okła-
daliśmy się na ćwierć gwizdka całymi miesiącami bez chwili przerwy na lancz. Bardzo się
przepraszaliśmy, jak który za dobrze trafił. Nawiasem mówiąc, gadka z tym przyjacielem
była taka: jeden mówi, drugi grzecznie słucha. Jak mówiący skończył, słuchający czekał,
czy on coś jeszcze nie dopowie, i dopiero zaczynał swoje. Nie wiem, skąd się to u nas wzięło, ale jak masz znajomości, to może wartoby wprowadzić w telewizji albo i w domu -
nie stój, nie czekaj, pomóż. Chodzi o to, że do bitki nigdy nie miałem serca, więc mój kole-
ga napisał na stronie głęboką nieprawdę, jakobym miał uderzyć bosmana w Wyższej Sz-kole Marynarki Wojennej za to, że mi kazał podnieść papierek. Takie ci, widzisz, potrafią
wydać świadectwo – że jesteś najostatniejszy z ostatnich tumanów. Ale licho z tym – mnie
słowa specjalnie nie gryzą i nie swędzą, prostuję tylko dla prawdy. A z dwojga złego: emo-cje czy rozum – wybieram...no, kurde, nie pamiętam.
Łazimy z Waldkiem, łazimy – naraz jak coś łomotnie, wrzaśnie: “O Jezu!”, szum, krzyk i tu-
pot. Widzimy z Waldkiem: coś ucieka. To my za tym czymś. Wpadliśmy do bramy. W bra-
mie jakaś portiernia, ludzie, no i tych dwóch gówniarzy. Pach, trach – klucz sam się prze-
kręcił i jesteśmy zamknięci. Nie boimy się, bo słuszność jest z nami, a w razie czego... nie
ma się co chwalić. Starzy wyskoczyli na nas z gębą. Wyjaśniliśmy, kto jesteśmy i co tu ro-
bimy. Jak usłyszeli, że jesteśmy z powodu ich niewiniątek, nie uwierzyli – wezwali milicję.
I to jest, Szanowni Koledzy, może jeden z największych dramatów cywilizowanego świata (w dżungli było o niebo lepiej, mądrzej): rodzice dowiadują się ostatni i do ostatniej chwili
nie wierzą, że wyhodowali wandala, złodzieja, bandytę, chama, troglodytę – czyli mają gó- wniane pojęcie o wychowaniu. Ale ich też nikt dobry i wiedzący nie wyhodował, i ich rodzi- ców, i rodziców rodziców. Są całe pokoleniowe łańcuchy, skrótowo mówiąc, dobra i zła.
Nie ma niestety takiego prawa, które zabraniałoby sprowadzania na świat nowego życia
ludziom niezdolnym do obdarzania miłością, niemającym pojęcia o wychowaniu i niemają-
cym od siebie nic do dania. Nie myślę źle o ludziach wychowawczo nieporadnych. Cóż oni
biedni winni: nikt przecież nie tworzy sam siebie od początku – jest tworzony. Ale jeśli w
trakcie tego tworzenia kandydat na człowieka nie zostanie otwarty na poznanie, by od pe-wnego momentu w trudzie i znoju sam siebie po trochu tworzył – to kaplica, urodził się no-
wy manekin. Więc nie myślę źle o konkretnych ludziach – źle myślę o całej cywilizacji, która nigdy nie stworzyła obowiązującego wszystkich wieloletniego systemu przygotowu-
jącego do wychowywania dzieci. Moim zdaniem – mówię wyraźnie: moim zdaniem – nie
ma ważniejszej sprawy od edukacji. Powinna być na najpierwszym miejscu w budżecie.
Pierwszym, nie od razu, rzecz jasna, efektem byłby nie negatywny, jak dotąd, ale pozytyw- ny dobór nauczycieli. Nauczyciel to ma być wysoko opłacany fachowiec, mądry człowiek
i osobowy wzór cieszący się najwyższym społecznym autorytetem. Efekty – jak zdrowie,
bezpeczeństwo, galopująca nauka – przyjdą za, dajmy na to, sto pięćdziesiąt lat. Tak że
warto pomyśleć. Wnuki waszych prawnuków – bo ja, jako okropnie zimny, więc kaleki wy- chów, gwarantowanych emocjonalnych kalek na świat nie sprowadziłem - mogą mieć cie- kawsze życiowe cele niż kasa, fura i komóra.
Tak więc wylądowaliśmy z Waldkiem w komisariacie. Majaczy mi się, że byli tam już Jasiu
Charubin nawigator i Maniuś Stępień z mojej mechanicznej. Tłumaczymy głównemu glinia-
rzowi, w czym rzecz – rzecz jasna, o panu Trzęsickim ani mru-mru. A tu, panie, wchodzi
dwóch. Jeden dosłownie zalany krwią od stóp do głów. Od razu pokazuje na Jasia. Jan, zdaje się, nie zaprzeczył, ale że się uśmiechnął – to na pewno. I ja se zaraz przypomnia-
łem, że mignęła mi jego ciężka ręka, ale gdzie się zatrzymała, dokładnie nie widziałem.
Gliny wiedziały o naszych kłopotach z miastowymi, więc sierżant tylko pouczył dla formy,
że mamy nie organizować takich akcji na własną rękę, i nas puścił. W tamtym czasie chy- ba wiedziałem, w którym momencie i z jakiego powodu się zaczął łomot, ale że na wlasne
oczy za dobrze nie widzialem, to wszystko zapomniałem. Zachęcałbym kolegów, zwłaszcza właściciela legitymacji, by przypomnieli jak to było – czy szantażyści zostali przyłapani na gorącym uczynku żądania okupu, czy nie.
Opowiem o własnej przemocy. Wywalę to z siebie, bo siedzi niemal już 50 lat.
Może się trochę mylę, ale gdzieś chyba w 1960r. dostaliśmy telewizor z kolorowym szkłem przed ekranem. Nawigatorzy zrobili drewnianą, zamykaną na klucz skrzynkę, my mecha- nicy – stojak z prętów z napisem “TŻŚ”. No i się gapimy. A chodziło o dobranockę z Agat-
ką i Jackiem (?), no i o filmy. Najbardziej zapamiętałem film Hitchcocka...kurrr...zapom- niałem. Obowiązywały, rzecz jasna, zasady starszeństwa: w pierwszych rzędach – najsta- rsze klasy, dalej – drobnica. Prosiliśmy mniej więcej grzecznie – jako najstarsi, nie byliśmy
już tacy ostrzy jak wcześniej – starsi wobec nas – by nikt nie siadał na podłodze przed pierwszym rzędem. Chodziło o to, by ktoś nie kopnął przypadkiem stojaka, który miał no-
gi bardzo długie i wiotkie, co mogło zaszkodzić telewizorowi. No i się rozłożył przed nami
kolega z klasy o rok młodszej. Prosiłem grzecznie, żeby sp...lał. Nie słuchał. To wziąłem
i wyniosłem – ale nie jedną ręką, jak plótł dziecinnie jeden kolega. Za drzwiami świetlicy -
tymi od strony głównej portierni – puściłem. Przewrócił się. Może go trochę pchnąłem, ale
na pewno nie uderzyłem – z prostego powodu, że nie ma takiego czegoś we mnie i nigdy
nie było. Silny byłem i wypasiony od kołyski, jako że w wiosce Rakiszki na Wileńszczyżnie,
owszem, była bieda jak wszędzie, ale jednego nie brakowało: cukru. Nie miałem więc kompleksów (tatuś był w łagrach, więc w najważniejszym dla tworzenia się człowieka czasie – pierwsze trzy lata – mnie nie zakompleksił) słabego, choć mam kupę innych, i ni-
nigdy nie chciałem nikogo bić. Wstał i zaczęła się przekomarzanka. Kupa kolegów napu-szczała. Byłem z tych najsilniejszych w szkole, więc liczyli, że coś mocnego zobaczą. On
żądał, żeby się lać na miejscu, ja – żeby wyjść na dwór, nie robić widowiska. Chwyciliśmy
się tej świetnej różnicy – każdy stał twardo przy swoim – przez co do niczego nie doszło,
a ja nawet się dorobiłem komentarza: “tchórz”. No i dobrze. Nie ma w smarkatych latach
czegoś głupszego jak mordobicie bez powodu. Owszem, pierwszy użyłem siły, ale jeszcze
tego samego wieczoru zrobiło mi się głupio i jest do dziś. Mocno tego kolegę przepraszam
- czy jest gdzieś, czy nie. Wtedy nie potrafiłem. Nie pamiętam jego nazwiska (młodsi łat-wiej zapamiętują starszych), ale pamiętam inne rzeczy: był poważnym człowiekiem, spra-
wiedliwym, statecznym, z zasadami, więc nie przypadkiem był plutonowym w swojej klasie
- chyba mechanicznej, czyli z Leosiem Cynkiem, który został po roku samodzielnym me-
chanikiem na starszej beemce: pierwsza w ŻnO młodzieżowa załoga.

Na załączonym ob-
razku stoi – ten niewysoki – przy poczcie sztandarowym, po lewej ręce Tadzia Wy, który
przerasta wszystkich o cztery głowy (co cztery, to nie jedna).
Kłaniam się na razie z pomponikiem, chyba
będzie ciąg dalszy.
Jurek Pieczul (1963)

Cholera, zapomniałem jak się robi skan do komputera, nie mam czas przypominać, kiedy
indziej prześlę